1. Inleiding
“Wat wil je later worden?” Deze vraag wordt doorheen de schoolcarrière van kinderen en jongeren veelvuldig gesteld. Sommigen wisten het al vanaf de eerste schooldag, maar anderen trekken nog steeds hun schouders op. Zelfs op de allerlaatste dag van de middelbare school worstelen velen nog steeds met de vraag: “wat wil ik echt?”
De studiekeuze is een van de eerste grote beslissingen in het leven van jongeren, een keuze die een grote impact zal hebben op hun toekomst. Dit jaar staan wij, samen met onze leeftijdsgenoten, voor deze moeilijke beslissing. Het maken van deze keuze gaat vaak gepaard met stress en onzekerheid. De druk om de juiste keuze te maken heeft ons aangezet om ons verder te verdiepen in de oorzaken van deze studiekeuzestress.
In deze literatuurstudie hebben we ons gefocust op de interne, externe factoren en mogelijkheden van de huidige maatschappij. Door anderen te informeren over deze factoren hopen we zo veel mogelijk mensen te ondersteunen in het proces van de studiekeuze, een proces dat voor velen een uitdagende, maar belangrijke stap richting de toekomst is.
2. Externe factoren
2.1. Externe druk
Externe druk is druk die iemand ervaart vanuit personen uit diens omgeving . Het draait om controlerende maatregelen die genomen worden door externe personen om de motivatie van een individu te beïnvloeden.
Er zijn factoren die bijdragen aan het ervaren van externe druk bij het maken van een studiekeuze. Deze noemen we de contextuele determinanten. In wat volgt worden deze factoren verder toegelicht.
2.1.1. Ouderlijke druk
Ouderlijke druk is een van de belangrijkste externe factoren die meespeelt in het maken van een studiekeuze. Ouders zin immers de steunpilaren waar kinderen op kunnen terugvallen.
In tegenstelling tot de opvatting dat adolescenten vervreemden van hun ouders, stellen onderzoekers vast dat jongeren nog steeds veel advies en waarden van hun ouders meenemen in hun beslissing met betrekking tot studiekeuze. (Otto 2000)
Ouders kunnen op verschillende manieren invloed uitoefenen op hun zoon/dochter tijdens het studiekeuzeproces. Dit kan zowel op een onrechtstreekse als op een rechtstreekse manier.
2.1.1.1. Onrechtstreekse beïnvloeding
Ouders kunnen zorgen voor druk op hun kind. Door te verwachten dat ze professioneel het meeste uit zichzelf halen, opdat ze een betere toekomst tegemoet zouden gaan. Die verwachtingen kunnen leiden tot veel stress en een vermindering van intrinsieke motivatie. Studeren wordt dan meer een verplichting dan een passie.
Naast de hoge verwachtingen van ouders spelen nog enkele factoren een belangrijke rol bij het studiekeuzeproces van hun dochter/zoon, namelijk, de academische achtergrond van de ouders. Wanneer de ouders van de adolescent de kans hebben gekregen om verder te studeren na hun secundair onderwijs, is de kans groter dat ze hun zoon/dochter zullen stimuleren om hetzelfde te doen. Dit kan door het kind als een druk ervaren worden waardoor het zich verplicht voelt om in de voetsporen van de ouders te treden.
2.1.1.2. Rechtstreekse beïnvloeding
De betrokkenheid tijdens het leerproces van het kind van kleuterschool tot secundair onderwijs heeft ook een invloed op de studiekeuze. Wanneer de ouders veel hebben geholpen met huiswerk of wanneer ze hun kind vaak hebben aangemoedigd om bij te leren, is de kans dat hun kind zal verder studeren groter. Ook de hoeveelheid regels die ouders opstellen voor hun kind heeft een grote invloed op de studiekeuze, hoe meer regels hoe sterker de invloed op de studiekeuze (Ryan 2006)
2.1.2 Peers
Naast ouders spelen ook vrienden en peers of leeftijdsgenoten een rol bij het studiekeuzeproces. Hoewel die invloed minder groot is dan die van de ouders, nemen de peers wel een belangrijke taak op als vertrouwenspersonen.
Jongeren willen vaak deel uitmaken van een groep van mensen met gedeelde waarden en interesses. Volgens Kracke (2002) kan de steun van zo’n groep sterk bijdragen aan de verkenning van de studiekeuze. Wanneer iemand positieve commentaren op zijn/haar studiekeuze ontvangt van vrienden, kan dit helpen om zich zekerder te voelen over zijn of haar beslissing..
2.1.3. Rol van leerkrachten
Hoewel ouders en vrienden een belangrijke rol spelen in het studiekeuzeproces van iemand, kunnen ook leerkrachten van de secundaire school waar het kind studeert op het moment dat deze een studiekeuze moet maken een sterke impact hebben.
Leerkrachten dienen als bron van informatie. Ze kunnen bijdragen aan het ontwikkelen van inzicht in de verschillende opleidingsopties en hen leren omgaan met studiekeuzestress.
Ze zorgen ervoor dat elke leerling gelijke kansen krijgt om voldoende informatie te verzamelen over de opleidingsmogelijkheden. Het al dan niet vlot toegang vinden tot informatie is gelinkt aan de sociaal economische status (SES) van gezinnen. Onderzoek toont aan dat gezinnen met een hoge SES vaker beter geïnformeerd zijn over de mogelijkheden binnen het hoger onderwijs of universiteit. Leerkrachten vormen op deze manier een brug voor jongeren uit gezinnen met een lage SES door hen van de juiste informatie te voorzien.
3. Mogelijkheden
3.1 Rol financiële omstandigheden
Financiële omstandigheden spelen een grote rol bij de keuze voor een studie en hebben een directe invloed op de prestatiedruk die studenten ervaren. Dit kan zowel positief als negatief zijn.
3.1.1 Negatieve invloed
3.1.1.1 Kosten van het hoger onderwijs
Studeren brengt veel kosten met zich mee, zoals collegegeld, studieboeken, huisvesting en dagelijkse uitgaven. Voor studenten uit gezinnen met een lager inkomen kan dit een drempel vormen. Ze moeten soms studieleningen afsluiten, wat extra druk geeft om snel af te studeren en een goedbetaalde baan te vinden. Daarnaast stellen sommige beurzen strenge eisen, zoals het behalen van een bepaald aantal studiepunten, wat de druk om te presteren nog versterkt.
Financiële beperkingen kunnen ook de studiekeuze beïnvloeden. Studenten uit minder welvarende gezinnen kiezen vaker voor studies met een hoge baankans of een goed salaris, zoals geneeskunde of economie. Ze kiezen dus veel minder vaak voor richtingen met onzekere carrièremogelijkheden, zoals kunst of filosofie. Dit kan ervoor zorgen dat ze minder motivatie voelen voor hun studie, dit gaat de prestatiedruk niet beïnvloeden maar het kan wel een negatieve invloed hebben op hun prestaties. Lange en dure opleidingen worden soms ook vermeden uit angst voor een hoge studieschuld.
3.1.1.2 Werk en studie combineren
Veel studenten met een beperkte financiële achtergrond moeten naast hun studie ook werken om rond te kunnen komen. Dit kan stress opleveren en de prestatiedruk verhogen. Ze moeten hun tijd verdelen over werken en studies en moeten dus ook op beide vlakken goed presteren. Hierdoor hebben ze meer risico op slechtere prestaties en hebben ze minder tijd voor sociale activiteiten. Dit kan voor een gevoel van achterstand zorgen tegenover de medestudenten die zich wel volledig kunnen focussen op hun studies.
Naast de praktische gevolgen kunnen geldzorgen ook psychologische stress veroorzaken. Studenten die zich zorgen maken over hun financiële situatie voelen vaak een grotere druk om goed te presteren, omdat falen niet alleen academische, maar ook financiële gevolgen heeft.
3.1.2 Positieve invloed
Toch kunnen financiële omstandigheden in sommige gevallen de prestatiedruk verlagen. Studenten die bewust kiezen voor een studie met goede baankansen, hebben vaak een duidelijk doel en zijn gemotiveerd om te slagen. Daarnaast kan werken combineren met studies juist een extra stimulans zijn. Studenten die naast hun studie werken, ontwikkelen vaak vaardigheden zoals timemanagement en doorzettingsvermogen, wat hen kan helpen bij hun verdere carrière.
3.2 Socio-economische status
De socio-economische status (SES) van een student heeft een grote invloed op de studiekeuze en de ervaren prestatiedruk. Onderzoek toont aan dat studenten uit verschillende milieus andere keuzes maken en met verschillende uitdagingen te maken krijgen.
3.2.1 Studenten uit lagere SES
Studenten uit financieel minder sterke gezinnen ervaren vaak een hogere prestatiedruk. Dit komt omdat de angst om te falen groot is. Een mislukte studie zou niet alleen hun toekomst, maar ook hun financiële situatie negatief beïnvloeden. Bovendien moeten ze vaak sneller afstuderen om de kosten te beperken. De wens om sociaal te stijgen en een betere toekomst op te bouwen zorgt ervoor dat deze studenten zichzelf vaak hoge eisen opleggen.
3.2.2 Studenten uit hogere SES
Studenten uit financieel sterkere milieus ervaren minder financiële stress, kunnen een andere vorm van druk ervaren. Hoogopgeleide ouders verwachten vaak dat hun kinderen even goed of beter presteren, wat kan leiden tot perfectionisme en stress. Daarnaast is er vaak competitie om toegelaten te worden tot prestigieuze opleidingen, wat de prestatiedruk verhoogt.
3.3 Carrièremogelijkheden
Carrièremogelijkheden spelen een belangrijke rol bij de studiekeuze. Veel studenten houden rekening met werkzekerheid en salaris vooruitzichten, wat zowel motiverend als stressvol kan zijn.
3.3.1 Studiekeuze en arbeidsmarkt
Studies met hoge baankansen en goede salarissen, zoals geneeskunde, rechten en techniek, trekken veel studenten aan. Terwijl opleidingen in de kunsten of geesteswetenschappen minder populair zijn door de onzekerheid van de toekomstige carrièremogelijkheden. Onbewust spelen regionale en sectorale invloeden hierbij ook een rol. In industriële gebieden kiezen studenten vaker voor technische studies, terwijl in steden met een creatieve sector kunstopleidingen populairder zijn.
3.3.2 Verhoging van prestatiedruk
In opleidingen met strenge toelatingseisen en een hoge status, ervaren studenten vaak extra druk om aan academische en professionele verwachtingen te voldoen. Maar ook de financiële druk, de verwachtingen om snel aan een goedbetaalde job te geraken, kan ervoor zorgen dat de studenten het gevoel krijgen dat ze geen fouten mogen maken.
3.3.3 Verlaging van prestatiedruk
In sommige sectoren, zoals de zorg en het onderwijs, is er veel vraag naar professionals. Dit kan de prestatiedruk verlagen, omdat ze veel meer werkzekerheid hebben. Dit effect zien we ook bij opleidingen die leiden tot diverse carrièremogelijkheden. De werkzekerheid of de brede carrièremogelijkheden geven dus een geruststellend gevoel.
4. Interne factoren
4.1. Motivatie en persoonlijke interesse
De motivatie en persoonlijke interesse achter een studiekeuze bepalen hoe deze wordt ervaren en beïnvloedt de mate van prestatiedruk. Dit betekent dat een bepaald individu kiest voor een studiekeuze uit interesse, de mate waarin hij/zij plezier beleeft aan de studie, nieuwsgierig is naar de inhoud van de studie en gemotiveerd is om de studie aan te gaan. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen intrinsieke en extrinsieke motivatie.
4.1.1. Intrinsieke motivatie
Intrinsiek gemotiveerde jongeren kiezen een studie omdat ze zelf interesse hebben in het vakgebied en plezier halen uit het leren. Het onderzoek ‘Intrinsic motivation, Need for cognition, Grit, Growth Mindset and Academic Achievement in High School Students’ geeft weer dat persoonlijke interesse een significant academisch succes met zich meebrengt. Een student met een hoge intrinsieke motivatie behaalt volgens dit onderzoek betere resultaten op school, wat zo het belang van persoonlijke interesse in het maken van een studiekeuze toont. De studie ‘Een keuze in context: een theoretisch kader voor zelfselectie aan de poort van het hoger onderwijs’ geeft het belang van de persoonlijke reflectie bij het zoeken achter een studierichting. Ontbreken van de aandacht voor persoonlijke interesse kan een minder passende studiekeuze en minder bewustzijn over de studiekeuze als gevolg hebben. Dit type motivatie leidt dus meestal tot een weloverwogen keuze en een grotere kans op succes in de studie, waardoor prestatiedruk positiever wordt ervaren.
4.1.2. Extrinsiek motivatie
Extrinsiek gemotiveerde jongeren maken hun keuze onder druk van externe factoren, zoals verwachtingen van ouders, maatschappelijke status of toekomstige baankansen. Dit kan zorgen voor prestatiedruk en onzekerheid. Jongeren die vooral kiezen uit angst om te falen of onder maatschappelijke druk, ervaren vaker een verhoogd gevoel van prestatiedruk en een grotere kans op burn-outklachten., vooral als de studie niet goed aansluit bij hun eigen interesses. Onderzoek ( welk onderzoek, UGENT )toont aan dat jongeren die vooral vanuit extrinsieke motivatie kiezen, sneller twijfels krijgen over hun keuze en vaker stoppen met hun studie.
4.1.3. Onderzoek KU Leuven
Een studie uitgevoerd aan de KU Leuven toont aan dat specifieke begaafdheid en belangstelling belangrijk zijn bij het studiekeuzeproces. Deze studie benadrukt dat vaardigheden en persoonlijke interesse leiden tot een betere gemeenschap bij de gekozen studierichting en verhoogde kans op slagen. Dit heeft vaak als gevolg dat stress vermindert, het doorzettingsvermogen vergroot en het zelfvertrouwen en de mentale gezondheid verbetert. Volgens de analyse ‘Motiveer mij Intrinsiek! ‘Leidt verschoolsing tot motivatieverlies bij studenten?’ hebben intrinsieke motivatie en persoonlijke interesse ook negatieve effecten. Een sterke passie achter een studiekeuze kan leiden tot perfectionisme, faalangst en een competitieve omgeving, omdat de student vaak te hoge eisen stelt aan zichzelf. Dit kan op zijn beurt weer leiden tot verhoogde stress en prestatiedruk, wat vaak in falen resulteert.
Een balans tussen intrinsieke motivatie en praktische overwegingen is daarom belangrijk, want het helpt jongeren niet alleen een duurzame keuze te maken, maar ook om beter om te gaan met prestatiedruk.
5. Conclusie
In deze literatuurstudie bestudeerde we verschillende factoren die een bepalende rol kunnen spelen bij het maken van een studiekeuze. Deze factoren gingen van extern tot interne factoren en financiële mogelijkheden. Mogelijke externe factoren waren de invloed van ouders, peers en leerkrachten. De invloed van ouders kan zowel rechtstreeks als onrechtstreeks een invloed hebben op het studiekeuze proces, waarbij verwachtingen en de academische achtergronden van ouders de keuze van de jongeren sterk kunnen bepalen. Peers fungeren als ondersteuningsmiddel, terwijl leerkrachten vooral een bron van informatie zijn en begeleiding voorzien.
Naast externe factoren, spelen ook de interne factoren een grote rol. Enkele voorbeelden van interne factoren zijn de identiteitsontwikkeling van de jongere, hun motivatie en zelfvertrouwen. Jongeren die sterk ontwikkeld zijn en een grote intrinsieke motivatie bezitten, maken doorgaans meer doordachte keuzes, terwijl jongeren met een hoge extrinsieke motivatie en perfectionisme sneller een gevoel gaan ervaren van verhoogde prestatiedruk en onzekerheid.
Financiële mogelijkheden spelen ook een bepalende rol bij het studiekeuzeproces, zo hebben de sociale economische status van gezinnen een impact op het studiekeuzeproces. Ook de carrièremogelijkheden hebben een invloed op het maken van een studiekeuze.
Op basis van onze analyse van de verschillende factoren, kunnen we besluiten dat het maken van een studiekeuze een complex proces is waarop zowel externe, interne factoren als financiële mogelijkheden een bepalende invloed kunnen uitoefenen. Om jongeren te begeleiden in het maken van een doordachte keuze, is het belangrijk om zowel in te zetten op het verlagen van externe druk en financiële stress, alsook op het versterken van hun intrinsieke motivatie en zelfvertrouwen.
Bibliografie
Asma, J., & Van Der Wal, S. (2015). De Invloed van de Adviezen van Ouders, Vrienden, School en Stage- of Werkplek op de Keuzezekerheid van Mbo-studenten (Door Universiteit Utrecht; C. Baerveldt & B. Horjus, Reds.). [Bachelor’s thesis]. Universiteit Utrecht. https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/34844/Bachelorthesis%20Wal%2c%20Svander-5709199%20en%20Asma%2c%20JT-5556201.pdf?sequence=2&isAllowed=y
Centraal Bureau voor de Statistiek. (2021, 13 december). Meisjes voelen meer prestatiedruk dan jongens. Centraal Bureau Voor de Statistiek. https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/50/meisjes-voelen-meer-prestatiedruk-dan-jongens
Cijfers over prestatiedruk | Nederlands Jeugdinstituut. (2024, 2 augustus). https://www.nji.nl/cijfers/cijfers-over-prestatiedruk
Comeyne, S. (2019). De invloed van informatiebronnen op het studiekeuzeproces van toekomstige studenten aan de Universiteit Gent (M. Valcke, Red.). [Master’s thesis]. Universiteit Gent. https://libstore.ugent.be/fulltxt/RUG01/002/784/718/RUG01-002784718_2019_0001_AC.pdf
De Boer, T., Vankan, A., Mosmuller, V., Tossaint, E., Dialogic, Bokdam, J., Kamphuis, E., Vleeskens, M., Carrilho, S., Oberon, De Graaf, D., Pritsch, D., Prins, H., & SEO Economisch Onderzoek. (2024). Studiekeuze in beweging. https://www.expertisepuntlob.nl/bestanden/bestanden/Arbeidsmarktinfo/Dialogic_Oberon_SEO_-_Studiekeuze_in_beweging_(2024).pdf
Dopmeijer, J., Scheeren, L., Van Baar, J., Bremer, B., Trimbos-instituut, ECIO, RIVM, Bolinski, F., Van Den Brink, C., Busch, M., Den Hollander, W., Schouten, F., Van Der Horst, M., Kleinjan, M., Marissen, A.-W., & Nuijen, J. (2023). Harder Better Faster Stronger? Een onderzoek naar risicofactoren en oplossingen voor prestatiedruk en stress van studenten in het hbo en wo (Door Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap). https://www.trimbos.nl/wp-content/uploads/2023/06/AF2084-Harder-Better-Faster-Stronger.pdf
Emotiplus. (2024, 8 januari). Prestatiedruk – emotiplus. https://emotiplus.nl/kennisbank/sportpsychologie/prestatiedruk/
Gecontroleerde motivatie. (z.d.). https://wij-leren.nl/gecontroleerde-motivatie.php#:~:text=Bij%20externe%20druk%20draait%20het,als%20een%20taak%20volbracht%20wordt
Glasbeek, H., & Visser, K. (z.d.). Motiveer mij Intrinsiek! Leidt verschoolsing tot motivatieverlies bij studenten? In Tijdschrift Voor Hoger Onderwijs (Vol. 36, Nummer 3, pp. 5–22). https://tvho.archief.openjournals.nl/pdf/TvHO%202018%2036%203%202.pdf
[PDF] Intrinsic motivation, Need for cognition, Grit, Growth Mindset and Academic Achievement in High School Students: Latent Profiles and Its Predictive Effects | Semantic Scholar. (2022, 10 oktober). https://www.semanticscholar.org/reader/ea0db782742d16e550c93a3f5e8e54dbd50f4fbd
Koopman, K. (2022, 10 november). Nieuw onderzoek naar prestatiedruk bij studenten. Trimbos-instituut. https://www.trimbos.nl/actueel/nieuw-onderzoek-naar-prestatiedruk-bij-studenten/
Lacante, M., Almaci, M., Van Esbroeck, R., Lens, W., De Metsenaere, M., De Schryver, Palmen, & Depreeuw. (2007). Allochtonen in het hoger onderwijs: Onderzoek naar factoren van studiekeuze en studiesucces bij allochtone eerstejaarsstudenten in het hoger onderwijs. In Eindrapport OBPWO 03.03. https://migrant-integration.ec.europa.eu/sites/default/files/2008-08/docl_3640_389299959.pdf
Miltenburg, H. (2019, 13 augustus). Succesvol studeren, welke factoren spelen een rol? Studiekeuzekind. https://weblog.wur.nl/studiekeuzekind/succesvol-studeren-welke-factoren-spelen-een-rol/
Psycholoog.nl. (z.d.). De impact van ouderlijke druk op hun kinderen: Hoe prestatiedruk hun geestelijke gezondheid kan beïnvloeden. https://psycholoog.nl/blogs/de-impact-van-ouderlijke-druk-op-hun-kinderen-hoe-prestatiedruk-hun-geestelijke-gezondheid-kan-beinvloeden/
Ryan, R. M., Deci, E. L., & University of Rochester. (2000). Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation, Social Development, and Well-Being. In American Psychological Association, American Psychologist (Vols. 55–55, pp. 68–78). https://selfdeterminationtheory.org/SDT/documents/2000_RyanDeci_SDT.pdf
Scheldeman, X. (2021). De invloed van arbeidsmarktinformatie op de studiekeuzezekerheid: Een kwantitatief onderzoek bij leerlingen uit het tweede leerjaar van de derde graad algemeen en technisch secundair onderwijs (Door D. Vercruysse) [Master’s thesis]. Universiteit Gent. https://libstore.ugent.be/fulltxt/RUG01/003/158/505/RUG01-003158505_2023_0001_AC.pdf
Studiekeuze: strategisch of vanuit je gevoel? (z.d.). NEMO Kennislink. https://www.nemokennislink.nl/publicaties/studiekeuze-strategisch-of-vanuit-je-gevoel
Tiemeijer, Keizer, Dopmeijer, Pascoe, Trimbos-instituut, Expertisecentrum inclusief onderwijs (ECIO), Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), & Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). (2023). Handreiking prestatiedruk en stress onder studenten in het hoger onderwijs. https://www.trimbos.nl/wp-content/uploads/2023/06/AF2104-Handreiking-prestatiedruk-en-stress-onder-studenten-in-het-hoger-onderwijs.pdf
Vanbroekhoven, M. (2018). Het belang van persoonlijke en contextuele factoren bij het maken van een studiekeuze: Een onderzoek naar de rol van identiteitsontwikkeling en een ondersteunende omgeving (Door M. Vansteenkiste; Branko Vermote, Red.) [Master’s thesis]. Universiteit Gent. https://libstore.ugent.be/fulltxt/RUG01/002/791/111/RUG01-002791111_2019_0001_AC.pdf
Van Herpen, S., Meeuwisse, M., Vietze, J., Dias-Broens, MSc., Pulinx, R., Severiens, S., & Erasmus Universiteit Rotterdam. (2021). Een keuze in context: een theoretisch raamwerk voor zelfselectie aan de poort van het hoger onderwijs. In NRO Programmacommissie Hoger Onderwijs. https://www.nro.nl/sites/nro/files/media-files/eindrapport
Visser, A. (2024, 25 januari). Prestatiedruk. Mentaal Vitaal. https://www.mentaalvitaal.nl/problemen-oplossen/prestatiedruk-onder-jongeren